Có một nghịch lý ngày càng khó giải thích trong chính trị Việt Nam hiện nay.

Một mặt, chính quyền vẫn khẳng định chống tham nhũng không dừng lại. Mặt khác, những nhân vật từng là biểu tượng của các đại án dưới thời Nguyễn Phú Trọng đang lần lượt xuất hiện trở lại ngoài xã hội, trong khi nhiều doanh nhân từng bị xử lý hình sự cũng quay lại thương trường nhanh hơn người ta từng nghĩ.

Trường hợp gây chú ý nhất là Đinh La Thăng.

Cựu Ủy viên Bộ Chính trị từng nhận tổng hợp các bản án lên tới 30 năm tù và trở thành một trong những biểu tượng lớn nhất cho nguyên tắc “không có vùng cấm” của chiến dịch đốt lò. Thế nhưng đầu năm 2026, những hình ảnh ông Thăng xuất hiện bên ngoài đã lan truyền rộng rãi.

Điều bất thường không chỉ là việc một người từng nhận mức án rất nặng có thể đã được ra ngoài sớm. Điều bất thường hơn là sự thiếu minh bạch xung quanh việc đó. Đến cuối tháng 2, báo chí trong nước vẫn chưa công bố thông tin chính thức giải thích ông được trả tự do theo cơ chế nào.

Câu chuyện ấy đáng chú ý vì nó diễn ra cùng một sự thay đổi lớn hơn.

Dưới thời Nguyễn Phú Trọng, thông điệp của chiến dịch chống tham nhũng rất đơn giản: sai phạm phải trả giá. Chính sự nghiêm khắc ấy giúp “đốt lò” tạo được một mức độ ủng hộ đáng kể trong công chúng, bất kể những tranh luận về động cơ chính trị đằng sau một số vụ án.

Dưới thời Tô Lâm, ưu tiên đã khác.

“Kỷ nguyên Mới” đặt tăng trưởng kinh tế lên vị trí trung tâm. Chính quyền muốn những đại dự án được khởi động nhanh, tiền chảy trở lại vào bất động sản, hạ tầng được xây dựng và khu vực tư nhân trở thành động cơ tạo ra mức tăng trưởng hai con số.

Vấn đề là nhiều doanh nhân và doanh nghiệp có khả năng thực hiện những dự án đó lại chính là những người đã trưởng thành trong hệ thống quan hệ thân hữu từng tạo ra hàng loạt đại án của thời kỳ trước.

Bởi vậy, muốn tăng trưởng thật nhanh, chính quyền đang đứng trước một lựa chọn khó khăn: tiếp tục áp dụng tiêu chuẩn khắt khe của thời “đốt lò”, hay cho những nguồn vốn và mạng lưới kinh doanh cũ quay trở lại hoạt động.

Những gì diễn ra gần đây cho thấy lựa chọn thứ hai đang chiếm ưu thế.

Điều này có thể giải quyết một vấn đề trong ngắn hạn. Sau nhiều năm chống tham nhũng, một bộ phận quan chức trở nên sợ trách nhiệm, doanh nghiệp ngại đầu tư và hàng loạt dự án bị đình trệ. Việc nới lỏng có thể khiến bộ máy vận hành nhanh hơn.

Nhưng cái giá phải trả là tính nhất quán của pháp quyền.

Pháp quyền chỉ có ý nghĩa khi một bản án không thay đổi theo chu kỳ chính trị. Nếu một doanh nhân hôm qua bị coi là nguyên nhân gây thiệt hại nghiêm trọng cho nền kinh tế nhưng hôm nay lại trở thành người cần thiết cho tăng trưởng, công chúng có quyền hỏi tiêu chuẩn nào đang được áp dụng.

Vấn đề càng nghiêm trọng hơn nếu cùng lúc đó những người bình thường lại cảm thấy pháp luật ngày càng nghiêm khắc với mình.

Một bài viết trên mạng có thể dẫn đến xử phạt. Một người dân phản đối thu hồi đất có thể bị công an mời làm việc. Một nhà hoạt động chống tham nhũng ở địa phương có thể đối diện với cáo buộc hình sự.

Trong khi đó, những người từng liên quan tới các vụ án kinh tế trị giá hàng nghìn tỷ đồng lại có thể quay trở lại đời sống kinh tế một cách tương đối nhẹ nhàng.

Sự tương phản ấy nguy hiểm hơn bản thân từng quyết định đặc xá hay giảm án.

Nó tạo ra cảm giác rằng pháp luật không phải một bộ quy tắc chung áp dụng cho tất cả mọi người, mà là một công cụ có thể co giãn tùy thuộc vào vị trí của một người trong hệ thống.

Và đó cũng là lý do những quyết định tưởng như chỉ liên quan tới một vài cựu quan chức hay doanh nhân có thể góp phần nuôi dưỡng những phản ứng xã hội rộng hơn.

Những gì diễn ra trên Threads quanh dự án Làng Vân là một ví dụ.

Người trẻ ban đầu tức giận vì một cảnh quan bị thay đổi. Nhưng rất nhanh sau đó, câu chuyện chuyển thành những câu hỏi về Vingroup, đất đai, quan hệ giữa doanh nghiệp với chính quyền và tại sao một số tập đoàn dường như có khả năng tiếp cận những nguồn lực mà doanh nghiệp bình thường không thể có.

Hai câu chuyện tưởng như không liên quan thực ra gặp nhau ở cùng một điểm: cảm nhận về sự công bằng.

Người dân có thể chấp nhận một dự án làm thay đổi cảnh quan nếu họ tin rằng quyết định được đưa ra minh bạch và vì lợi ích chung. Họ cũng có thể chấp nhận việc giảm án cho một người phạm tội nếu quy trình rõ ràng và được áp dụng công bằng.

Nhưng khi cả hai đều diễn ra trong một môi trường thiếu thông tin, sự nghi ngờ rất dễ tích tụ.

Đây có lẽ là rủi ro lớn nhất của việc đặt tăng trưởng lên trên mọi ưu tiên khác.

Một nền kinh tế có thể tăng trưởng nhanh nhờ đất đai, tín dụng và những đại dự án. Nhưng tính chính danh của pháp luật không thể được xây dựng theo cách đó. Nó phụ thuộc vào một điều đơn giản hơn nhiều: người dân phải tin rằng cùng một luật chơi được áp dụng cho người có quyền lực cũng như người không có quyền lực.

Chiến dịch “đốt lò” của Nguyễn Phú Trọng có nhiều giới hạn, nhưng ít nhất nó từng tạo ra cảm giác rằng ngay cả một Ủy viên Bộ Chính trị cũng có thể vào tù.

Nếu cảm giác đó bị thay thế bằng một nhận thức khác – rằng những người đủ quyền lực cuối cùng vẫn có một lối ra – thì cái bị mất không chỉ là di sản chống tham nhũng của một Tổng Bí thư.

Thứ bị mất lớn hơn là niềm tin vào chính luật chơi.