Trong nhiều thập kỷ, Hà Nội luôn được xem là một trường hợp đặc biệt trong đời sống chính trị Việt Nam. Không chỉ là trung tâm quyền lực của cả nước, đây còn là nơi tập trung một tầng lớp trung lưu đô thị đông đảo, ổn định và nhìn chung ít đối đầu với chính quyền hơn so với nhiều nhóm xã hội khác.

Có nhiều lý do cho điều đó. Một trong những lý do quan trọng nhất là bất động sản.

Suốt hơn hai mươi năm qua, giá đất và giá nhà tại Hà Nội tăng gần như liên tục. Đối với hàng triệu hộ gia đình, căn nhà không chỉ là nơi ở mà còn là tài sản lớn nhất của cả gia đình, là khoản tích lũy cho tuổi già và là nền tảng bảo đảm cho thế hệ tiếp theo. Trong một xã hội mà các kênh đầu tư còn hạn chế và hệ thống an sinh xã hội chưa đủ mạnh, bất động sản trở thành “hợp đồng xã hội” không chính thức giữa nhà nước và tầng lớp trung lưu đô thị.

Người dân chấp nhận những hạn chế về quyền chính trị, đổi lại họ tin rằng tài sản của mình sẽ được bảo vệ và giá trị tài sản đó sẽ tiếp tục tăng lên cùng với sự phát triển của thành phố.

Chính vì vậy, những phản ứng ngày càng gay gắt liên quan đến các dự án giải phóng mặt bằng quy mô lớn tại Hà Nội thời gian gần đây mang ý nghĩa đặc biệt. Chúng không đơn thuần là tranh chấp đất đai như đã từng xảy ra ở nhiều địa phương nông thôn. Chúng phản ánh một sự rạn nứt trong chính mối quan hệ giữa chính quyền và nhóm xã hội vốn được xem là ổn định nhất.

Tại nhiều khu vực nằm trong diện quy hoạch mới, đặc biệt là các dự án liên quan đến chỉnh trang đô thị và phát triển hai bên bờ sông Hồng, người dân không phản đối phát triển. Điều họ phản đối là cách phát triển đang diễn ra.

Trong khi giá thị trường của bất động sản tại Hà Nội đã tăng nhiều lần trong hai thập kỷ qua, mức đền bù được đề xuất trong nhiều trường hợp vẫn dựa trên các khung giá hành chính thấp hơn rất nhiều so với giá trị thực tế. Kết quả là những gia đình đã sống hàng chục năm tại khu vực trung tâm hoặc ven trung tâm phải đối mặt với nguy cơ mất nhà nhưng không đủ khả năng mua một nơi ở tương đương sau khi bị thu hồi đất.

Từ góc nhìn của người dân, đây không còn là câu chuyện quy hoạch. Nó là câu chuyện tài sản của họ bị chuyển giao cho người khác.

Cảm giác bất công càng gia tăng khi phần lớn những khu đất bị thu hồi sau đó được dành cho các dự án thương mại, khu đô thị mới hoặc các tổ hợp bất động sản có giá bán vượt xa khả năng tiếp cận của chính những người từng sinh sống ở đó.

Nói cách khác, người dân mất đất không phải để xây trường học hay bệnh viện công cộng. Họ mất đất để nhường chỗ cho những dự án tạo ra lợi nhuận khổng lồ cho các chủ đầu tư.

Đây là điểm khiến nhiều người Hà Nội cảm thấy bất mãn hơn cả.

Trong nhiều năm, các vụ tranh chấp đất đai thường diễn ra ở vùng nông thôn hoặc ngoại thành. Đối với nhiều cư dân đô thị, đó là câu chuyện xa xôi. Nhưng giờ đây, chính họ trở thành đối tượng chịu tác động.

Lần đầu tiên sau nhiều năm, tầng lớp trung lưu Hà Nội bắt đầu cảm nhận được những gì mà nhiều cộng đồng nông dân đã trải qua từ lâu: cảm giác bất lực trước một quyết định đã được đưa ra từ trước, thiếu cơ chế thương lượng thực chất và thiếu các công cụ pháp lý hiệu quả để bảo vệ quyền lợi của mình.

Điều đáng chú ý là sự bất mãn này xuất hiện đúng vào thời điểm chính quyền đang thúc đẩy các mục tiêu tăng trưởng đầy tham vọng. Để đạt được tốc độ tăng trưởng cao, các thành phố lớn cần thêm quỹ đất, thêm dự án, thêm đầu tư hạ tầng. Đất đai trở thành nguồn lực quan trọng nhất.

Nhưng đất đai không phải chỉ là tài sản kinh tế. Nó còn là tài sản xã hội và chính trị.

Khi việc thu hồi đất được thực hiện theo cách khiến người dân cảm thấy họ đang bị buộc phải hy sinh để phục vụ lợi ích của các tập đoàn bất động sản lớn, niềm tin vào tính công bằng của hệ thống sẽ bị ảnh hưởng.

Đây chính là điều đang diễn ra.

Nhiều cư dân không phản đối việc xây dựng các khu đô thị mới. Họ đặt câu hỏi tại sao phần giá trị tăng thêm của đất đai sau quy hoạch lại chủ yếu rơi vào tay các nhà đầu tư thay vì được chia sẻ công bằng hơn với những người đã sống ở đó từ trước.

Đó là một câu hỏi rất khó trả lời.

Bởi vì khi nhìn vào cấu trúc hiện nay của thị trường bất động sản Việt Nam, rất khó tách rời các dự án quy mô lớn khỏi những tập đoàn có quan hệ đặc biệt với chính quyền. Quyền tiếp cận đất đai, quy hoạch và giấy phép đầu tư vẫn là những lợi thế cạnh tranh quan trọng nhất. Và chính điều đó làm cho các tranh cãi về giải phóng mặt bằng không chỉ là vấn đề kinh tế mà còn là vấn đề quản trị.

Nếu tình trạng này tiếp tục mở rộng, Hà Nội có thể chứng kiến một sự thay đổi quan trọng trong tâm lý xã hội. Một bộ phận cư dân đô thị vốn ít quan tâm đến các vấn đề về trách nhiệm giải trình và minh bạch có thể bắt đầu nhìn nhận chúng như những vấn đề liên quan trực tiếp đến cuộc sống của mình.

Bởi cuối cùng, minh bạch không phải là một khái niệm trừu tượng.

Nó thể hiện ở câu hỏi rất cụ thể: khi một khu đất được quy hoạch lại, ai là người hưởng lợi và ai là người phải trả giá?

Đối với ngày càng nhiều người Hà Nội hiện nay, câu trả lời đang trở nên rõ ràng hơn họ mong muốn.