Khi Quốc hội bầu Tổng Bí thư Tô Lâm đồng thời giữ chức Chủ tịch nước, nhiều nhà quan sát nhận định Việt Nam đang bước vào giai đoạn tập trung quyền lực mạnh nhất kể từ sau thời kỳ Lê Duẩn. Tuy nhiên, điều đáng chú ý không chỉ nằm ở việc quyền lực được tập trung vào một cá nhân, mà còn ở câu hỏi quyền lực đó sẽ được sử dụng để phục vụ ai.

Trong những tháng đầu sau Đại hội XIV, câu trả lời dường như ngày càng rõ ràng hơn. Trọng tâm của “Kỷ nguyên Mới” mà ông Tô Lâm đề xướng là tăng trưởng kinh tế cao, phát triển hạ tầng quy mô lớn và thúc đẩy khu vực kinh tế tư nhân. Trên bề mặt, đây là những mục tiêu mà ít người phản đối. Việt Nam cần thêm đường sá, cảng biển, sân bay và các khu đô thị mới để duy trì tốc độ phát triển trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt trong khu vực.

Nhưng lịch sử cho thấy vấn đề không nằm ở việc phát triển hay không phát triển. Vấn đề nằm ở ai được hưởng lợi từ quá trình đó.

Trong nhiều nền kinh tế châu Á, sự xuất hiện của các tập đoàn tư nhân lớn thường đi cùng với những mối quan hệ chặt chẽ giữa doanh nghiệp và chính quyền. Hàn Quốc từng có các chaebol. Indonesia thời Suharto cũng chứng kiến sự nổi lên của những gia đình tài phiệt gắn với quyền lực chính trị. Nga sau khi Liên Xô sụp đổ hình thành tầng lớp oligarch kiểm soát nhiều ngành kinh tế chiến lược.

Điểm chung của các mô hình này là khi quyền lực chính trị và quyền lực kinh tế kết hợp quá chặt chẽ, cạnh tranh thị trường dần bị thay thế bằng quan hệ thân hữu.

Những gì đang diễn ra tại Việt Nam có nhiều dấu hiệu tương tự.

Trong vài năm gần đây, các tập đoàn bất động sản và hạ tầng lớn ngày càng đóng vai trò trung tâm trong các chiến lược phát triển quốc gia. Từ các dự án đường sắt tốc độ cao, sân bay, khu đô thị mới cho đến các chương trình chỉnh trang đô thị, những cái tên quen thuộc liên tục xuất hiện. Điều này tự nó không phải vấn đề. Một nền kinh tế đang phát triển cần những doanh nghiệp đủ lớn để thực hiện các dự án quy mô lớn.

Vấn đề xuất hiện khi quyền tiếp cận các dự án này không còn được quyết định chủ yếu bởi cạnh tranh công khai mà bởi khả năng tiếp cận trung tâm quyền lực.

Khi đó, doanh nghiệp thành công không nhất thiết là doanh nghiệp hiệu quả nhất. Họ là những doanh nghiệp có quan hệ chính trị tốt nhất.

Đây chính là lý do nhiều chuyên gia lo ngại về sự hình thành của một tầng lớp quả đầu mới tại Việt Nam. Không phải những nhà tư bản cạnh tranh trên thị trường toàn cầu, mà là những nhóm lợi ích phát triển dựa trên quyền tiếp cận đất đai, tín dụng, dự án công và các quyết định hành chính.

Trong môi trường như vậy, tham nhũng không còn xuất hiện chủ yếu dưới hình thức nhận hối lộ hay tham ô ngân sách. Nó chuyển sang hình thức tinh vi hơn: tham nhũng chính sách.

Một quyết định thay đổi quy hoạch có thể làm tăng giá trị một khu đất lên hàng chục lần. Một dự án hạ tầng có thể tạo ra lợi nhuận khổng lồ cho một nhóm doanh nghiệp được lựa chọn. Một quy định mới có thể giúp một tập đoàn chiếm lợi thế trước các đối thủ còn lại.

Những lợi ích này thường hợp pháp trên giấy tờ, nhưng lại tạo ra sự chuyển dịch tài sản khổng lồ từ xã hội sang các nhóm có quan hệ đặc biệt với quyền lực.

Điều đáng lo ngại hơn là quá trình này đang diễn ra trong bối cảnh các cơ chế kiểm soát ngày càng suy yếu.

Báo chí điều tra gần như không còn không gian hoạt động như trước. Nhiều tờ báo lớn sau quá trình sáp nhập và tái cơ cấu ngày càng phụ thuộc vào cơ quan chủ quản nhà nước. Các luật sư và nhà hoạt động xã hội đối mặt với nhiều rủi ro hơn khi tham gia các vụ việc nhạy cảm. Trong khi đó, Quốc hội và các tổ chức đại diện khác vẫn chưa có vai trò giám sát thực chất đối với các dự án kinh tế lớn.

Khi các đối trọng suy yếu, quyền lực hành pháp sẽ có nhiều không gian hơn để định hình chính sách theo hướng có lợi cho các nhóm thân cận.

Đó là điều khiến nhiều người lo ngại nhất sau Đại hội XIV.

Trong ngắn hạn, mô hình này có thể mang lại kết quả ấn tượng. Các dự án được triển khai nhanh hơn. Quy trình phê duyệt được rút gọn. Tốc độ tăng trưởng có thể được cải thiện. Nhưng về dài hạn, sự phụ thuộc quá mức vào các tập đoàn thân hữu sẽ tạo ra những méo mó ngày càng lớn trong nền kinh tế.

Nguồn lực sẽ không chảy tới nơi hiệu quả nhất mà tới nơi có quan hệ tốt nhất. Đất đai và tín dụng sẽ không được phân bổ theo tín hiệu thị trường mà theo tín hiệu chính trị. Và cuối cùng, chính những doanh nghiệp thực sự sáng tạo và cạnh tranh sẽ trở thành bên bất lợi.

“Kỷ nguyên Mới” có thể sẽ được ghi nhớ như giai đoạn Việt Nam đẩy mạnh phát triển hạ tầng và tăng trưởng kinh tế. Nhưng nó cũng có thể được ghi nhớ như giai đoạn hình thành một tầng lớp quả đầu mới nếu các cơ chế minh bạch, trách nhiệm giải trình và kiểm soát quyền lực tiếp tục bị xem nhẹ.

Lịch sử của nhiều quốc gia cho thấy tăng trưởng kinh tế và tập trung quyền lực có thể đi cùng nhau trong một thời gian. Nhưng khi quyền lực không còn được kiểm soát, lợi ích công và lợi ích nhóm thường ngày càng khó phân biệt.

Đó có lẽ là thách thức lớn nhất đối với Việt Nam trong những năm tới.