Trong nhiều năm, chiến dịch chống tham nhũng của Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng – thường được gọi bằng cái tên quen thuộc “đốt lò” – đã trở thành trục xoay của đời sống chính trị Việt Nam. Hình ảnh những quan chức cấp cao bị khởi tố, xét xử và tuyên án nặng nề từng tạo ra cảm giác rằng hệ thống đang tự thanh lọc. Đó không chỉ là một chiến dịch pháp lý, mà còn là một thông điệp chính trị: không có “vùng cấm”, không có “ngoại lệ”.

Nhưng hai năm sau khi ông Tô Lâm tiếp quản vị trí Tổng Bí thư, bức tranh đã thay đổi một cách đáng kể – và thay đổi theo hướng ít người nghĩ tới.

Những cái tên từng được xem là biểu tượng của “đốt lò” như Đinh La Thăng, Nguyễn Bắc Son, Trương Minh Tuấn… nay lần lượt được ân xá. Việc ân xá diễn ra không ồn ào, không có giải thích chính trị rõ ràng, cũng không kèm theo một đánh giá công khai nào về “bài học lịch sử”. Nó diễn ra lặng lẽ, nhưng chính sự lặng lẽ ấy lại nói lên nhiều điều.

Nếu chỉ có một trường hợp, người ta có thể viện dẫn lý do nhân đạo. Nhưng khi hàng loạt quan chức cấp cao bị kết án nhiều năm tù trong giai đoạn trước được trả tự do trong cùng một thời kỳ, khó có thể xem đó là sự trùng hợp.

Đáng chú ý hơn, kể từ khi ông Tô Lâm nhậm chức gần hai năm trước, không có thêm bất kỳ Ủy viên Trung ương nào bị khởi tố hay kỷ luật ở mức độ nghiêm trọng. Các vụ việc tham nhũng vẫn được công bố, nhưng chủ yếu dừng ở cấp trung – Cục trưởng, Vụ trưởng, lãnh đạo doanh nghiệp nhà nước cấp dưới. Những đại án từng khiến dư luận sôi động dường như đã khép lại.

Một chiến dịch chống tham nhũng từng vận hành với tốc độ cao bỗng nhiên chậm lại, rồi gần như tắt hẳn ở cấp cao.

Điều này không phải là thay đổi kỹ thuật. Nó phản ánh sự đảo chiều về ưu tiên chính trị.

Dưới thời ông Nguyễn Phú Trọng, chống tham nhũng không chỉ nhằm làm sạch hệ thống, mà còn là công cụ tái cấu trúc quyền lực nội bộ. Nó cho phép trung tâm kiểm soát các phe nhóm, điều chỉnh cán cân ảnh hưởng và thiết lập một trật tự chính trị mới. “Đốt lò” vì vậy vừa là đạo đức, vừa là chiến lược.

Còn dưới thời ông Tô Lâm, thông điệp chính trị đã khác. Từ những phát biểu công khai đến các nghị quyết gần đây, trọng tâm được chuyển sang “ổn định để phát triển”, “tăng trưởng kinh tế cao”, “bước vào Kỷ nguyên Mới”. Chống tham nhũng vẫn được nhắc đến, nhưng không còn là trục chính của diễn ngôn.

Việc ân xá hàng loạt các quan chức cấp cao cho thấy một lựa chọn rõ ràng: khép lại một chương chính trị thay vì tiếp tục mở rộng nó.

Có thể lập luận rằng chiến dịch “đốt lò” kéo dài hơn một thập kỷ đã tạo ra tâm lý sợ hãi trong bộ máy hành chính. Nhiều cán bộ không dám ký quyết định, không dám phê duyệt dự án vì lo rủi ro pháp lý. Tình trạng “đóng băng trách nhiệm” được giới doanh nghiệp nhắc đến như một nguyên nhân khiến nhiều dự án trì trệ. Trong bối cảnh đó, việc “giảm nhiệt” có thể được xem là cách khôi phục năng lượng vận hành của bộ máy.

Nhưng giảm nhiệt khác với đảo chiều.

Khi những người từng bị coi là biểu tượng của sai phạm được trả tự do mà không có một sự minh giải chính trị rõ ràng, thông điệp gửi tới xã hội cũng thay đổi. Nó cho thấy rằng chống tham nhũng không còn là một cam kết dài hạn mang tính cấu trúc, mà có thể phụ thuộc vào hoàn cảnh và ưu tiên của từng giai đoạn.

Và khi không có thêm bất kỳ quan chức cấp cao nào bị xử lý trong gần hai năm, lời hứa “tiếp tục chiến dịch” dần trở nên khó tin.

Trong chính trị, điều quan trọng không chỉ là những gì được nói ra, mà là những gì không còn diễn ra nữa.

Sự vắng mặt của các vụ án lớn ở cấp Trung ương là một tín hiệu mạnh. Nó cho thấy hệ thống đã bước vào một giai đoạn ổn định nội bộ mới, nơi việc duy trì cân bằng quyền lực quan trọng hơn việc tiếp tục thanh lọc.

Ở một khía cạnh khác, việc khép lại “đốt lò” cũng có thể được hiểu là nỗ lực giảm căng thẳng trong nội bộ Đảng. Sau cái chết của ông Nguyễn Phú Trọng, không phe nhóm nào có lợi ích trong việc tiếp tục một chiến dịch có thể làm lung lay vị thế của mình. Trong bối cảnh đó, sự đồng thuận ngầm để “hạ màn” là điều dễ hiểu.

Tuy nhiên, đối với công chúng, câu hỏi đặt ra là: nếu chống tham nhũng không còn là ưu tiên trung tâm, thì điều gì sẽ thay thế nó trong việc bảo đảm minh bạch và trách nhiệm giải trình?

Những năm tới có thể sẽ chứng kiến một cách tiếp cận khác: xử lý những vụ việc nhỏ, mang tính biểu tượng, đủ để duy trì hình ảnh liêm chính tối thiểu, nhưng tránh chạm đến các tầng quyền lực cao nhất. Một mô hình chống tham nhũng mang tính “bảo trì hình ảnh” hơn là cải cách cấu trúc.

Và đó là điểm khác biệt lớn nhất giữa hai thời kỳ.

Sự đảo chiều này không ồn ào, nhưng hệ quả của nó có thể kéo dài. Khi một chiến dịch chống tham nhũng quy mô lớn khép lại mà không được thay thế bằng các thiết chế minh bạch độc lập – như tự do báo chí, công khai tài sản, bảo vệ người tố cáo – thì khoảng trống giám sát sẽ ngày càng lớn.

Chính trong khoảng trống đó, những thỏa thuận ngầm và những liên minh lợi ích có thể phát triển mạnh hơn.

Ân xá lặng lẽ vì thế không chỉ là câu chuyện về vài cá nhân được trả tự do. Nó là dấu hiệu cho thấy Việt Nam đã rẽ sang một quỹ đạo chính trị khác – nơi ưu tiên không còn là thanh lọc nội bộ bằng các vụ án lớn, mà là ổn định quyền lực và mở đường cho một chiến lược phát triển mới.

Và trong chiến lược ấy, chống tham nhũng dường như đã lùi xuống hàng thứ yếu.