Khi Trung ương Đảng bất ngờ bổ nhiệm ông Trần Sỹ Thanh làm Chủ nhiệm Ủy ban Kiểm tra Trung ương, nhiều người ban đầu xem đây chỉ là một thay đổi nhân sự kỹ thuật. Nhưng những ai theo dõi chính trị Việt Nam lâu năm đều nhận ra đây là một dấu hiệu bất thường. Không phải vì ông Thanh mới, mà vì vị trí ông được đặt vào. Chiếc ghế Chủ nhiệm UBKTTW từ lâu không chỉ là một chức vụ về “kiểm tra Đảng”, mà từng là trung tâm quyền lực của cả bộ máy trong suốt 10 năm ông Nguyễn Phú Trọng theo đuổi chiến dịch chống tham nhũng. Nó từng là “nơi phát tín hiệu”, nơi mở hay đóng các cánh cửa của những cuộc điều tra mà số phận chính trị của nhiều nhóm quyền lực phụ thuộc vào.
Vậy mà một vị trí như thế lần đầu tiên sau gần hai thập kỷ lại thuộc về một người không nằm trong Bộ Chính trị. Việc phá vỡ một thông lệ như vậy không bao giờ là chuyện ngẫu hứng.
Dưới thời Nguyễn Phú Trọng, UBKTTW có vị thế đặc biệt không phải vì quy định, mà vì vai trò thực tế của nó. Mỗi bản kết luận của UBKTTW đều có thể xoay chuyển cục diện quyền lực. Một đề nghị kỷ luật với một Thứ trưởng, một Phó Bí thư tỉnh, hay một Chủ tịch tập đoàn nhà nước không chỉ liên quan đến sai phạm hành chính, mà còn là cách hệ thống tái phân chia quyền lực, loại bỏ các phe cánh đang lớn lên quá mức hoặc mất lòng tin. Người đứng đầu UBKTTW vì thế có vai trò gần như một “thẩm phán chính trị”.
Chính vì vậy, suốt thời ông Trọng, ghế Chủ nhiệm luôn nằm trong Bộ Chính trị, và điều này được xem là tất yếu. Một cơ quan có quyền lực can thiệp vào số phận của các Ủy viên Trung ương, thậm chí các Bộ trưởng, nếu không nằm trong Bộ Chính trị thì không thể có đủ trọng lượng để vận hành.
Việc hạ cấp vị trí này nói lên nhiều điều hơn bất kỳ tuyên bố chính thức nào.
Nó cho thấy Tổng Bí thư hiện tại không còn muốn UBKTTW giữ vai trò như thời chiến dịch “đốt lò”. Một cơ quan vốn được xem là “cánh tay thứ hai” của ông Trọng nay được tái định vị thành công cụ kỹ thuật – xử lý các vụ việc nhỏ, các sai phạm hành chính, những hồ sơ “dễ”.
Có lẽ điều quan trọng cần nhắc lại là: chống tham nhũng chưa bao giờ chỉ là chống tham nhũng. Dưới thời ông Trọng, nó còn là chiến lược tái chấn chỉnh nội bộ, tái cân bằng quyền lực, và loại bỏ những mạng lưới lợi ích không thuộc sự kiểm soát của trung tâm. Khi ông Nguyễn Phú Trọng còn khỏe và đứng vững ở vị trí cao nhất, việc để UBKTTW sở hữu quyền lực mạnh là một phần trong chiến lược đó.
Nhưng thời thế đã đổi.
Ông Tô Lâm lên làm Tổng Bí thư trong bối cảnh khác: mạng lưới an ninh – vốn là nơi ông gắn bó cả sự nghiệp – đang trở thành một trung tâm quyền lực mới; các tập đoàn tư nhân lớn có quan hệ mật thiết với bộ máy an ninh ngày càng mở rộng ảnh hưởng; và ưu tiên của hệ thống chuyển dần từ “làm sạch” sang “ổn định để tăng trưởng”. Trong bối cảnh ấy, một UBKTTW mạnh không còn phù hợp. Thậm chí nó có thể trở thành một biến số khó kiểm soát.
Cần nhớ rằng chiến dịch “đốt lò” từng khiến bộ máy chính quyền tê liệt. Các quan chức không dám ký, không dám phê duyệt dự án, không dám chịu trách nhiệm. Chính điều này được xem là một trong những nguyên nhân khiến tăng trưởng kinh tế trì trệ suốt những năm 2020–2024. Khi ông Tô Lâm lên, thông điệp của ông không còn xoay quanh “quét sạch”, mà là “ổn định, thúc đẩy tăng trưởng”, và để thực hiện điều đó, bộ máy cần cảm giác an toàn.
Một UBKTTW mạnh sẽ làm bộ máy tiếp tục sợ hãi. Ngược lại, một UBKTTW hạn chế quyền lực, thiên về xử lý cấp thấp, sẽ giúp trấn an hàng trăm nghìn công chức đang lo ngại về rủi ro pháp lý mỗi khi kí giấy.
Một điều nữa ít được chú ý: một UBKTTW quyền lực cũng đồng nghĩa với một cơ quan có khả năng điều tra các nhân vật cao cấp, bao gồm cả những nhân sự trong các bộ ngành trọng yếu – đặc biệt là Bộ Công an. Không ai hiểu điều này rõ hơn ông Tô Lâm, người đã nắm quyền bộ trưởng gần một thập kỷ. Với việc Bộ Công an đang trở thành một “siêu bộ” có quyền lực lớn nhất trong hệ thống, khả năng bị giám sát từ UBKTTW không phải là điều phe an ninh mong muốn.
Việc đưa một người không thuộc Bộ Chính trị lên làm Chủ nhiệm, vì thế, không chỉ mang ý nghĩa “giảm vai trò của UBKTTW”, mà còn là một động tác bảo vệ trung tâm quyền lực mới đang hình thành.
Một điểm đáng chú ý khác là từ khi ông Tô Lâm trở thành Tổng Bí thư, không có Ủy viên Trung ương nào bị kỷ luật. Những sai phạm chỉ dừng ở cấp Vụ trưởng, Cục trưởng hoặc cấp tỉnh – những vị trí đủ nhỏ để không làm xáo trộn cấu trúc quyền lực. Các vụ án lớn từng gây chấn động dư luận giờ đây hoặc dừng lại ở mức kết luận chung chung, hoặc không còn được cập nhật.
Hình ảnh một hệ thống đang “đóng lò lại” hiện lên khá rõ.
Tất nhiên, điều này không có nghĩa Việt Nam sẽ không xử lý tham nhũng nữa. Sẽ luôn có những vụ án nhỏ hoặc trung bình được công bố để thể hiện rằng “đảng vẫn trong sạch, vẫn kiên quyết”. Nhưng đó chỉ là những động tác biểu tượng – giống như ở nhiều quốc gia độc đoán khác, nơi chống tham nhũng tồn tại như một nghi thức nhằm củng cố tính chính danh, hơn là một cơ chế thực chất để làm sạch bộ máy.
Việc ông Trần Sỹ Thanh lên ghế Chủ nhiệm là bước đánh dấu sự chuyển đổi từ mô hình chống tham nhũng mang tính chính trị (như thời ông Trọng) sang mô hình chống tham nhũng mang tính “bảo trì hình ảnh”:
đủ để trấn an dư luận, nhưng không đủ để làm rung chuyển mạng lưới quyền lực ở trung ương.
Và vì thế, chiếc ghế UBKTTW không cần một Ủy viên Bộ Chính trị nữa. Nó chỉ cần một người có thể vận hành nhịp nhàng theo đúng lộ trình của giai đoạn mới: nhẹ nhàng, không gây nhiễu, không tạo ra bất ngờ.
Một năm qua, nhiều thành tố trong di sản của Nguyễn Phú Trọng đã được tinh chỉnh lại theo hướng giảm vai trò các thiết chế kiểm soát nội bộ, tăng sự phụ thuộc của bộ máy vào trung tâm quyền lực mới, và tạo điều kiện cho các liên minh chính trị – kinh tế vận hành ổn định hơn. Việc thay đổi tính chất của UBKTTW là một phần trong quá trình ấy.
Chiếc ghế từng là biểu tượng của quyền lực và thanh lọc hệ thống nay được “điều chỉnh” để phù hợp với thời kỳ mà ưu tiên không còn là “đốt lò”, mà là củng cố một trật tự quyền lực mới.